TBMM Hükûmeti, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile Kars Antlaşması'nı imzaladı ve Doğu Cephesi'nde Türk Kurtuluş Savaşı sona erdi Nedir ve Neden Tarihin Akışını Değiştirdi?
13 Ekim 1921 tarihinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti arasında Kars şehrinde imzalanan Kars Antlaşması, Türk Kurtuluş Savaşı'nın doğu cephesindeki kanlı ve yorucu çatışmaları sonlandıran diplomatik bir dönüm noktası olmuştur. Bu antlaşma sayesinde yeni kurulan TBMM Hükûmeti, doğu sınırlarını uluslararası bir belgeyle sabitlemiş, Ermenistan ve Gürcistan ile aradaki sınır ihtilaflarını masaya oturarak çözmüş ve askerlerini batı cephesinde yoğunlaşan Yunan ve Fransız tehdidine yönlendirmiştir. Antlaşmanın en dikkat çekici yönü, dönemin coğrafi ve siyasi karmaşası içinde Sakarya Meydan Muharebesi ile Ankara yakınlarına kadar ilerleyen Yunan ordusuna karşı verdiği amansız mücadele sırasında, TBMM'nin doğuda da aynı anda barış yolunu seçebilmiş olmasıdır. Yani Kurtuluş Savaşı tek cephede değil, birden çok cephede sürerken, siyasi akıl ve diplomasi bir yandan askeri direnişle birlikte yürütülmüştür. Bu durum, Kars Antlaşması'nı yalnızca bir sınır anlaşması olmaktan çıkarıp, yeni Türk devletinin uluslararası arenada var olma cesaretini ve yeteneğini gösteren simgesel bir belge hâline getirmiştir.
Tarihsel Arka Plan ve Olayın Perde Arkası
1921 yılına gelindiğinde Türkiye'nin doğu sınırı tam bir kaos içindeydi. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüyle birlikte, Transkafkasya bölgesinde Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan bağımsızlıklarını ilan etmiş, Rusya'da ise Bolşevik Devrimi'nin ardından iç savaş başlamıştı. Ermeniler, Osmanlı topraklarında Batı Ermenistan hayalini gerçekleştirmek için doğu vilayetlerine saldırmış; bu saldırılardan biri de Kâzım Karabekir komutasındaki doğu ordusumuzun amansız direnişiyle durdurulmuştu. Gümrü Antlaşması 1920'de imzalanmış ve bu belgeyle Ermenistan, Kâzım Karabekir'in ordusuna ağır kayıplar vererek barış istemek zorunda kalmıştı. Ancak bu barış kalıcı değildi, çünkü Sovyet Rusya'nın Transkafkasya'ya yaklaşması, bölgedeki tüm dengeleri yeniden altüst ediyordu. Bolşevikler Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan'ı birer Sovyet cumhuriyeti hâline getirerek üçünü de kendi nüfuz alanı içine çekti. Bu durumda TBMM Hükûmeti için yeni bir gerçeklik ortaya çıkmıştı: doğuda artık Sovyet yönetimi altındaki üç cumhuriyetle masaya oturmak gerekiyordu.
Bu süreçte Ankara ile Moskova arasında imzalanan Moskova Antlaşması (16 Mart 1921), doğu sınırı konusunda bir çerçeve çizmiş ve Kars Antlaşması'nın ön hazırlığını oluşturmuştu. Sovyet Rusya, Türkiye'yi Batı cephesinde Fransa, İngiltere ve Yunanistan karşısında yalnız bırakmamak adına siyasi ve diplomatik bir denge politikası izliyordu. Bu denge politikasının gereği olarak, Transkafkasya'daki üç Sovyet cumhuriyeti ile TBMM Hükûmeti arasında doğrudan bir antlaşma yapılmasının önü açıldı. Kars şehri, konumu gereği bu görüşmeler için mükemmel bir merkez seçilmiş; çünkü hem Sovyet bölgesine hem de Türkiye'ye coğrafi yakınlığıyla tarafsız bir buluşma zemini sunuyordu. Antlaşmayı müzakere eden Türk heyetinin başında yine Kâzım Karabekir bulunuyordu. Karabekir, hem askeri zaferleriyle hem de diplomasi konusundaki inceliğiyle doğu sınırlarının belirlenmesindeki en kritik figür olarak öne çıkmıştı. Görüşmeler oldukça sert ve uzun sürdü, çünkü Ermenistan ile Türkiye arasındaki toprak ve nüfus sorunları son derece hassas konulardı. Nihayet 13 Ekim 1921'de beş maddelik metin üzerinde anlaşmaya varıldı ve antlaşma resmî olarak imzalandı.
Tarihin Gidişatına ve Bugüne Somut Katkıları
Kars Antlaşması olmasaydı, Kurtuluş Savaşı'nın doğu cephesi belirsiz bir süre daha çatışmalarla devam eder, yorgun bir ordu iki ayrı cephede savaşmak zorunda kalır ve batı cephesindeki Yunan taarruzu karşısında hayatî kaynaklar bölünürdü. Sovyet Cumhuriyetleriyle sınır çatışmalarının uzaması, hem insan hem de malzeme kaybını katlar, yeni kurulan devletin enerjisini tüketir ve belki de Batı cephesindeki zaferin zamanlamasını değiştirdiği için tarihin seyri bambaşka bir yöne evrilebilirdi. Bu nedenle Kars Antlaşması yalnızca bir toprak sınırı belgesi değil, bir ulusun savaş zamanında bile diplomasiyle geleceği güvence altına alabildiğini gösteren stratejik bir hamledir.
- Doğu Cephesinin Kapatılması ve Kaynakların Batıya Yönlendirilmesi: Antlaşma, doğu sınırındaki askeri gerilimi diplomatik yollarla çözdü ve ordunun ağırlıklı olarak batı cephesine odaklanmasını sağladı. Böylece yorgun erlerin ve sınırlı mühimmatın, asıl varoluşsal tehdit olan Yunan ordusuna karşı toplanabilmesi mümkün oldu. Bu kaynak şeffaf bir şekilde batıya aktarılmasaydı, iki cephede eşzamanlı savaşın yükü belki de taşınamaz hâle gelebilirdi.
- Sovyet Rusya ile Stratejik İttifakın Pekişmesi: Kars Antlaşması, Moskova Antlaşması'nın pratikte uygulanan bir devamı olarak Sovyetlerle Türkiye arasındaki güveni somutlaştırdı. Sovyet Rusya, mühimmat ve silah sevkiyatlarıyla Kurtuluş Savaşı'nı desteklemeye devam etti; bu desteğin kesilmesi halinde batı cephesindeki mücadelenin seyri oldukça farklı olabilirdi. Antlaşma, iki taraf arasında çıkarların örtüştüğünü diplomatik bir zemine oturtmuş oldu.
- Türkiye'nin Uluslararası Tanınırlığının Önünü Açması: TBMM Hükûmeti, Kars Antlaşması'nı imzalayarak kendi adına bağımsız bir devlet gibi hareket edebildiğini fiilen ispat etti. Bu durum, sonraki yıllarda Lozan Barış Antlaşması müzakerelerinde Türkiye'nin masaya oturma meşruiyetini güçlendiren önemli bir emsal oluşturdu. Yeni devlet, içerde olduğu kadar dışarıda da ciddiye alınan bir aktör olduğunu kanıtladı.
- Modern Türkiye-Sovyet Cumhuriyetleri Sınırlarının Belirlenmesi: Antlaşmada çizilen hatlar, günümüz Türkiye, Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan arasındaki sınırın temelini oluşturmuştur. Kars Antlaşması'nın otuz birinci maddesi uyarınca, Gürcistan'a verilen Ardahan ve Kars illerinin bir kısmı, Sovyet yönetimi altında kalan Nahçivan ve Dağlık Karabağ'ın statüsü ve Türkiye ile Ermenistan arasındaki Nakhçıvan koridoru meselesi gibi konular hâlâ diplomatik tartışmaların konusudur. Antlaşmanın öngörüleri, bugünkü bölgesel ilişkilerin iskeletini kurmuştur.
Bilinmeyen Yönleri ve Merak Edilen Tarihi Detaylar
Kars Antlaşması'nın müzakere süreci sırasında oldukça ilginç bir detay vardır: antlaşma metni ağırlıklı olarak Rusça olarak hazırlanmıştır. Bunun sebebi, doğrudan doğrudan oturan heyetlerin iletişim dilinin Rusça olması ve Sovyet cumhuriyetlerinin o dönem için kendi yasal dillerini henüz tam anlamıyla oluşturamamış olmalarıdır. Türk heyeti, metnin Türkçe çevirisi üzerinde titizlikle çalıştı ve her maddenin anlamının eksiksiz aktarıldığından emin oldu. Ayrıca antlaşmada en çok tartışılan konulardan biri, Ararat Dağı'nın bayrağa hangi sırada çizileceği meselesi olmuştur. Bayrak üzerinde sembolik olarak yer alan Ararat Dağı, Ermenistan'ın millî simgesi olması hasebiyle Türk heyeti tarafından ilk başta tepkiyle karşılanmıştır. Sonuç olarak, dağın iki bayrak üzerinde de yer almasına karar verilmesi, sembolik düzeyde bir uzlaşının sembolü olmuştur. Bu küçük ama manidar detay, antlaşmanın aslında sadece siyasi sınırları değil, kültürel ve sembolik dili de kapsadığını göstermektedir.
Bir diğer az bilinen detay, antlaşmada Sovyet Rusya'nın rolünün her zaman net bir şekilde tanımlanmadığıdır. Sovyet Rusya, kendisi doğrudan taraf olmasa da üç Sovyet cumhuriyetinin politikalarını büyük ölçüde belirlediği için aslında masa arkasındaki asıl güç odaklarından biriydi. Bu nedenle Kars Antlaşması'nın imzası, yalnızca dört devletin değil, aynı zamanda Moskova ile Ankara arasındaki gizli siyasi uzlaşmanın da bir yansımasıdır. Kâzım Karabekir, sonradan yazdığı anılarda bu müzakere sürecinin kendisi için askerlikten daha zorlu geçtiğini belirtmiştir; çünkü müzakereler sırasında bazen günlerce tek bir madde üzerinde uzlaşmaya varılamamış, karşılıklı tepkiler yükselmıştır. Buna rağmen Karabekir'in soğukkanlılığı ve Türk delegasyonunun tutarlı duruşu sayesinde antlaşma, beklenenden daha kısa bir sürede imzalanabilmiştir. Antlaşmanın imzalanmasının ardından, doğu cephelerindeki askeri gerilim hızla azalmış ve Türkiye, bir ulusal kurtuluş savaşının en kritik evresinde, tek bir cepheye odaklanma ayrıcalığını kazanmıştır. Bu dönüşüm, Kurtuluş Savaşı'nın kaderini doğrudan etkileyen ve Türk devletçiliğinin kuruluş yıllarında atılan en önemli diplomatik taşlardan biri olarak tarihe geçmiştir.