İstanbul Limanı'nın İtilaf Devletleri'nce işgâli Nedir ve Neden Tarihin Akışını Değiştirdi?
İstanbul Limanı'nın İtilaf Devletleri'nce işgâli, I. Dünya Savaşı'nın sona ermesinden hemen sonra, 13 Kasım 1918 tarihinde İngiliz, Fransız, İtalyan ve Amerikan donanmalarının Boğaz'a girip İstanbul'u fiilen kontrol altına almasıyla gerçekleşen bir işgâl olayıdır. Osmanlı Devleti, Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamış olsa da İtilaf Devletleri, bu ateşkesin koşullarını bahane ederek Boğaz'a asker çıkarmış ve şehrin kritik noktalarını ele geçirmiştir. İtilaf donanmasının zırhlıları Galata açıklarına demirlediğinde, Osmanlı başkenti fiilen düşman kontrolüne girmiştir. Bu işgâl, yalnızca İstanbul'un kendi içinde bir egemenlik ihlali olmakla kalmamış, aynı zamanda Anadolu'da Kurtuluş Savaşı'nı başlatan milli direnişin en güçlü gerekçelerinden birini oluşturmuştur. Atatürk'ün sonradan dile getireceği "Geldikleri gibi giderler" sözü, bu işgâlin başlangıcından çok sonraki bir dönemde söylenmiş olmakla birlikte, o gün Boğaz'a giren İtilaf donanmasının akıbetini sembolik bir öngörüyle ifade eden tarihsel bir cümledir.
Tarihsel Arka Plan ve Olayın Perde Arkası
1918 yılının sonbaharında I. Dünya Savaşı'nın gidişatı Almanya aleyhine kesinleşmişti. 30 Ekim 1918 tarihinde Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, savaşın bitişini resmileştirdi. Bu antlaşma, Boğazların İtilaf gemilerine açılmasını, donanmanın İtilaf gemilerinin kullanımına bırakılmasını ve herhangi bir savaş gemisi hariç tüm gemilerin İtilaf denetimine geçmesini öngörüyordu. Osmanlı ordusunun terhis edilmesi ve askerî tesislerin teslim edilmesi gibi ağır koşullar da antlaşmaya eklenmişti. İtilaf Devletleri, bu ateşkesi bir barış anlaşması değil, işgâl için bir fırsat kapısı olarak gördü ve hemen ardından İstanbul'u askeri yönden ele geçirme hazırlıklarına giriştiler.
Perde arkasındaki dinamikler aslında çok daha karmaşıktı. İtilaf Devletleri arasındaki çıkar çatışmaları, Boğazlar üzerinde egemenlik anlaşmazlıkları, Almanya ve Sovyet Rusya'nın doğuda yarattığı tehdit algısı, Osmanlı hükümetinin içindeki işbirlikçi tutum ve İtilaf güçlerinin Mondros koşullarını maksimum düzeyde uygulama isteği, işgâlin doğrudan nedenleri arasındaydı. İngiltere, Boğazlar üzerinden Rusya'ya ve Orta Doğu'ya ulaşma stratejisinin bir parçası olarak İstanbul'u kontrol etmek istiyordu. Fransa ise Süveyş Kanalı koruma gerekçesiyle Boğazlar'da etkili olmayı hedeflemişti. İtalya ise imparatorluk genişleme hayalleri doğrultusunda Doğu Akdeniz'de pay kapmak peşindeydi. Bu üç güç arasındaki anlaşmazlık, Boğazlar'ın paylaşımı konusunda sürekli gerilim yaratmış ve işgâlin niteliğini şekillendirmiştir. Osmanlı hükümetinin büyük bölümü bu sürece karşı çıkamamış, hatta bazı kesimler işgâli bir zorunluluk olarak kabul etme eğilimine girmiştir.
İtilaf Devletleri'nin Boğazlara girişi hazırlıksız değildi. Ateşkes imzalandıktan sonra İngiltere, Fransa ve İtalya kendi donanmalarını Boğaz'a gönderme kararı aldı. 13 Kasım 1918 tarihinde İngiliz ve Fransız savaş gemileri Boğaz'a girerek İstanbul açıklarına demirledi. Ardından askerî birlikler şehre çıkarıldı. Sarayburnu, Dolmabahçe, Haydarpaşa ve diğer stratejik noktalara İtilaf askerleri yerleşti. Osmanlı padişahı Mehmet VI, bu işgâle karşı etkili bir direniş gösteremedi ve hatta bazı İtilaf subaylarıyla dostça ilişkiler kurulması konusunda tavsiyelerde bulundu. İtilaf işgâli, 16 Mart 1920 tarihinde resmi bir işgâl bildirgesiyle yasal bir zemine oturtulmuş ve bu tarih, İstanbul'un resmen fiilen işgâl edildiği gün olarak tarihe geçmiştir.
Tarihin Gidişatına ve Bugüne Somut Katkıları
Bu olay yaşanmasaydı, Türkiye Kurtuluş Savaşı'nı belki çok daha geç bir tarihte, belki de hiç başlayamayacaktı. Çünkü İstanbul'un fiilen düşman kontrolüne geçmesi, Anadolu'daki milli direnişin en güçlü motivasyon kaynağıydı. İtilaf işgâli, Osmanlı hükümetinin ve padişahın teslimiyetçi tutumunu ortaya koyarak halkı ve ordunun kalan parçalarını harekete geçirmiştir. Milli direniş ruhu, işgâlin somut görüntüsü olan silahlı askerler ve zırhlı gemiler karşısında daha güçlü bir biçimde alevlenmiştir.
- Milli Direnişin Doğuşunu Hızlandırmak: İtilaf askerlerinin İstanbul'a çıkması ve şehrin stratejik noktalarını tutması, Anadolu'daki Türk halkı ve subaylar arasında büyük bir şok ve öfke yaratmıştır. Bu olay, Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak başlattığı Milli Mücadele'nin doğrudan gerekçelerinden biri olmuştur. İşgâl, direnişin yalnızca Anadolu ile sınırlı kalmayacağını, bütün milletin ortak bir tepki göstereceğini göstermiştir.
- Kapitülasyonların Kalıcı Olarak Kaldırılmasını Sağlamak: İtilaf işgâli süresince Osmanlı hükümeti üzerinde uygulanan dış baskı, savaş sonrası antlaşmalarda Osmanlı'nın sahip olduğu ticari ayrıcalıkların ve kapitülasyonların kaldırılmasının yolunu açmıştır. Bu durum, Türkiye'nin ekonomik bağımsızlığının temel taşlarından biri olmuştur. Kapitülasyonlar kaldırılmamış olsaydı, Türkiye'nin ekonomik ve hukuki egemenliği ciddi biçimde sınırlı kalırdı.
- Türk Devleti'nin Bağımsızlık Ruhunu Pekiştirmek: İtilaf işgâli, Türk milletinin kendi kaderini kendi eline alma iradesini daha güçlü bir biçimde ortaya koymuştur. İşgâlin varlığı, yalnızca toprakların geri alınmasıyla yetinilmeyeceğini, devletin tamamen bağımsız ve egemen bir biçimde kurulması gerektiğini göstermiştir. Bu ruh, Lozan Antlaşması ile pekişerek Türkiye Cumhuriyeti'nin temel değerlerinden biri haline gelmiştir.
- Boğazlar Sorununu Güncelleştirmek: İtilaf işgâli süresince Boğazlar'ın uluslararası statüsü yeniden tartışılmış ve bu tartışma, savaş sonrası barış görüşmelerinin en önemli maddelerinden biri olmuştur. Boğazlar konusu, daha sonra Lozan Antlaşması ve ardından Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye'nin egemenliği altına alınmıştır. İşgâl, Boğazlar'ın savunulması gereken kritik bir milli mesele olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır.
Bilinmeyen Yönleri ve Merak Edilen Tarihi Detaylar
İtilaf işgâli sırasında İstanbul'da çok ilginç bir tablo yaşanmıştır. İtilaf askerleri şehirde nispeten serbestçe dolaşırken, Osmanlı yönetimi hiçbir ciddi direniş göstermemiştir. Hatta İtilaf subayları, İstanbul'daki bazı otellerde ve sosyal mekanlarda normal bir şekilde yaşamaya başlamışlar, hatta şehrin gece hayatını da aktif biçimde kullanmışlardır. İşgâl koşullarında bile İstanbul'un sosyal hayatı tamamen durmamış, tiyatrolar ve kahvehaneler çalışmaya devam etmiştir. Bu durum, işgâlin ilk aylarında halkın işgâli tam olarak kavrayamadığını ya da kavramak istemediğini göstermektedir. Ayrıca İtilaf askerleri, Osmanlı yetkilileriyle sık sık ortak etkinlikler düzenlemiş, hatta bazı resmi törenlerde birlikte yer almışlardır. Bu görüntü, işgâlin ne kadar sessiz ve sarsıntısız bir biçimde başladığını açıkça ortaya koymaktadır.
Bir diğer bilinmeyen detay, İtilaf donanmasının Boğaz'a giriş anındaki askeri güç dengesidir. 13 Kasım 1918 tarihinde Boğaz'a giren İtilaf donanmasının toplam gücünün, Osmanlı donanmasının o dönemde elindeki tüm gemilerin toplamından çok daha fazla olduğu bilinmektedir. Osmanlı donanması, savaş boyunca ağır kayıplar vermiş ve büyük ölçüde kullanılamaz hale gelmişti. İtilaf gemilerinin Boğaz'a girişinde karşılanabilecek herhangi bir askeri direniş zaten mümkün değildi. Ayrıca, İtilaf Devletleri arasında Boğazlar üzerindeki anlaşmazlık da ayrı bir ilginçliktir. İngiltere ve Fransa, Boğazlar üzerinde egemenlik konusunda sürekli anlaşmazlık yaşamış ve işgâlin organizasyonu konusunda bir türlü uzlaşamamışlardır. Bu anlaşmazlık, işgâlin daha sonra yaşanan yönetim sorunlarını doğrudan etkilemiştir. İtilaf işgâli süresince Boğazlar'ın statüsü konusunda İtilaf Devletleri arasında yaşanan görüş ayrılıkları, aslında savaş sonrası barış görüşmelerinde de etkili olmuş ve Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliğinin teslim edilmesi konusunda İtilaf güçleri arasında bölünmeler yaşanmıştır.