Başka Bir Panik, Başka Bir Borsa Çöküşü Nedir ve Neden Tarihin Akışını Değiştirdi?
Bir sabah kalkıp da gazetelerdeki manşetleri gören bir New York'lunun hissettiği o ürperti, aslında yalnızca bir borsa çöküşünün değil, bir çağın kapanışının habercisiydi. 29 Ekim 1929 tarihe Siyah Salı adıyla geçti ve Wall Street üzerinde uzun süredir biriken köpüğün patlamasıyla milyonlarca insanın hayatında hiçbir zaman geri dönmeyeceği bir eşik aşıldı. Bu çöküş yalnızca Amerika Birleşik Devletleri'ni değil, tüm küresel ekonomi ağını sarstı ve ardında bıraktığı enkazla birlikte Büyük Buhran adı verilen, yaklaşık on yıl süren derin bir iktisadi buhranın kapılarını araladı. O güne kadar "çöküş" dendiğinde insanların aklına birkaç haftalık bir panik gelirdi; ama 1929'un ardından anlaşıldı ki, bu defa kapanması yıllar sürecek bir yara açılmıştır. Peki bu felaket nasıl bu kadar hazırlıksız yakalandı? Nasıl oldu da bir ülkenin sanayi devleri, tüccarları ve sıradan vatandaşları, günlerce milyonlarca dolarlık servetlerini kaybedeceklerini tahmin bile edemediler? Bu sorulara yanıt bulmak için, çöküşü hazırlayan ekonomik, sosyal ve siyasi zemini birlikte inmemiz gerekiyor.
Tarihsel Arka Plan ve Olayın Perde Arkası
Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından Amerika Birleşik Devletleri, eski kıta savaşlarla harap haldeyken küresel finans merkezi hâline gelmiş, sanayi üretimi katlanarak artmış ve ülkenin batı yakasındaki bu küçük finans mahallesi, dünyanın parasını yöneten bir merkeze dönüşmüştü. On dokuzuncu yüzyılın son çeyreğiyle birlikte gelen sanayileşme hamlesi, elektrik, otomobil, telefon ve radyo gibi yeni icatların seri üretimle buluşmasıyla birleşince 1920'li yıllar adeta bir refah patlaması yaşamıştır. Bu patlamanın adı Roaring Twenties, yani "Gürleyen Yıllar" olarak konulmuş ve Amerikan toplumunda tüketim, borçlanma ve spekülasyon birbirini besleyen üçlü bir zincir oluşturmuştu. Vatandaşlar, krediyle otomobil alıyor, taksitle radyo ve buzdolabı satın alıyor, borsaya girenler ise yatırımlarını kısa sürede ikiye, üçe katlayacaklarını sanıyordu. Bu iyimserliğin altında yatan temel dinamik, aslında üretim artışının gerçek talepten çok daha hızlı büyümesiydi; yani raflardaki ürünler alıcı bulamayacak noktaya doğru sessizce ilerliyordu ama kimse bu sessizliği duymak istemiyordu.
Perde arkasındaki bir diğer önemli unsur, spekülatif kredinin olağanüstü boyutlara ulaşmasıydı. 1927 yılından itibaren, özellikle Robert W. Winthrop ve Albert Wiggin gibi büyük bankacıların da katılımıyla, yatırımcılar ellerindeki nakit tutarının çok üstünde pozisyon açabiliyor, yani kısaca "ödünç alınan parayla" hisse alıyorlardı. Bu uygulamaya marjin kredi deniyordu ve yatırımcılar, hisselerinin değerinin yarısından fazlasını borçlanarak borsaya girebiliyordu. Hissenin yükselmesi durumunda kar kat kat artıyor, ama düşüş anında ise tüm pozisyon bir anda eriyip gidiyordu. Federal Reserve'nin 1928 ve 1929 yıllarındaki faiz artırımları, aslında bu balonu söndürmek amacıyla yapılmıştı; ancak faiz artışlarının etkisi ancak çöküşten çok sonraları hissedilmiştir. Aynı dönemde tarım sektörü de kendi içinde sessiz bir buhran yaşıyordu, zira Birinci Dünya Savaşı yıllarında gıda fiyatlarının fırlamasıyla birlikte çiftçiler topraklarını genişletmiş, savaş bitince dünya piyasaları yeniden açılınca ürün fiyatları yerle bir olmuştu. Bu iki farklı hikâye, yani şehirdeki iyimserlik ve kırsaldaki umutsuzluk, çöküşü hazırlayan zeminin iki ayrı katmanını oluşturuyordu ve hiç kimse bu iki katmanın çatışması hakkında gerçek bir tartışma yürütmek istemiyordu.
İşin bir diğer boyutu da psikolojikti. Charles Poncey Kindleberger gibi iktisat tarihçilerinin yıllar sonra detaylandırdığı gibi, balon dönemlerinin hepsinde ortak bir psikoloji vardır: Herkesin para kazandığı bir ortamda kimse gerçeği sorgulamak istemez. 1929 baharında Amerikan orta sınıfı, borsayı bir yatırım aracı olmaktan çıkarıp bir geçim kaynağı hâline getirmişti. Taksitle alınan hisseler, gazetelerin günlük olarak yayınladığı borsa tabloları ve borsa dersleri veren kurslar, spekülasyonu sıradanlaştırmış, hatta bir nevi ulusal hobiyi dönüştürmüştü. 3 Eylül 1929 tarihinde Dow Jones Endeksi 381,17 puanla dönemin en yüksek seviyesine ulaştığında, birçok analist bunun bir düzeltme geçireceğini ama büyük bir çöküşün mümkün olmadığını söylüyordu. Oysa zemin çürümüştü ve tek bir kıvılcımın patlamayı başlatması için gün sayıldığını, piyasadaki en deneyimli isimler bile hesaba katamamıştı.
Tarihin Gidişatına ve Bugüne Somut Katkıları
Eğer Siyah Salı yaşanmasaydı, yani balon bir şekilde kontrol altına alınabilseydi, bugün bildiğimiz hâliyle düzenleyici kurumlar, sosyal güvenlik sistemi ve küresel finans mimarisi büyük ihtimalle var olmazdı. 1929'un acı dersleri, ABD hükümetinin ekonomiye müdahalesinin şeklini tümüyle değiştirdi; serbest piyasa doktrininin mutlaklığı sorgulanmaya başlandı ve devletin vatandaşlarının refahından doğrudan sorumlu olduğu düşüncesi ilk kez ciddi bir şekilde politik pratiğe dönüştü. Çöküşün ardından gelişen olaylar zinciri, aslında modern devletin ekonomik hayattaki rolünü tanımlayan temel prensipleri tek tek ortaya çıkarmıştır. Aşağıda bu katkıları ve tarihin gidişatına olan somut etkilerini ayrıntılı biçimde görebilirsiniz.
- Mali Düzenleyici Kurumların Doğuşu: 1929 çöküşü ve ardındaki skandallar, ABD Kongresi'ni harekete geçirmiş ve 1933 ile 1934 yıllarında çıkarılan yasalarla Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu kurulmuştur. Bu komisyon, borsada iç bilgiyle işlem yapmayı, yanıltıcı beyanları ve piyasa manipülasyonlarını doğrudan hedef alarak yatırımcıların korunmasını sağlamıştır. Bugün tüm dünyada çalışan sermaye piyasası düzenleyicilerinin büyük bölümü, bu kurumun model alınmasıyla oluşturulmuştur ve şeffaf bir piyasa yapısının temeli aslında 1929'un enkazından çıkmıştır.
- Federal Mevduat Sigorta Sisteminin Kurulması: Çöküşün ardından banka mevduatlarına hücumlar, yüzlerce bankanın iflas etmesine yol açmış ve halkın tüm birikimlerini kaybetmesine neden olmuştur. 1933 yılında Franklin D. Roosevelt yönetimi, bankacılık sistemini çöküşten kurtarmak için geçici bir banka tatili ilan etmiş ve ardından mevduatları devlet güvencesi altına alan sistemi hayata geçirmiştir. Bu sigorta sistemi, müşterilere paralarını geri alabilecekleri yönünde güven vererek banka hücumlarının tarihe karışmasını sağlamıştır ve bugün dünyanın pek çok ülkesinde benzer bir yapı mevcuttur.
- Ekonomi Politikalarında Köklü Bir Dönüşüm: Büyük Buhran'ın yıkıcı etkileri, devletin ekonomiye müdahalesinin sınırını yeniden tanımlamıştır. Roosevelt'in Yeni Düzen programı altında başlatılan İş İdaresi, Toplum Güvenliği Yasası ve İş Kanunu gibi düzenlemeler, işçilerin sendika kurma hakkını güvence altına almış, emeklilik ve işsizlik sigortasını oluşturmuş, ekonomik dengesizlikleri önlemeyi amaçlayan kamu harcamalarını gündeme getirmiştir. Keynesyen iktisat anlayışının dünyada kabul görmesinin en önemli nedeni, 1929-1933 arası yaşanan üretim ve istihdam kaybının büyüklüğüdür; devlet harcamalarının toplam talebi canlandıracağı fikri, ancak bu büyük acı sonrası ciddiye alınmıştır.
- Küresel Ekonomik İş Birliğinin Zayıflaması ve Yeniden Kurulması: 1929 çöküşünden sonra ABD'nin korumacı bir tutumla kabul ettiği Smoot-Hawley Tarife Yasası, diğer ülkelerin misilleme yapmasına yol açmış ve dünya ticaretini adeta felç etmiştir. Ticaretin çöküşü, üretimi daha da düşürerek buhranı derinleştirmiş ve tüm dünyaya, izolasyonist ticaret politikalarının ne kadar yıkıcı olabildiğini göstermiştir. Bu deneyim, savaş sonrası dönemde Bretton Woods konferansının toplanmasına ve uluslararası finans sisteminin yeniden yapılandırılmasına zemin hazırlamış, Uluslararası Para Fondu ile Dünya Bankası gibi kurumlar bu derslerin doğrudan sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
Bilinmeyen Yönleri ve Merak Edilen Tarihi Detaylar
Çoğu kişi çöküşün tamamen beklenmedik olduğunu sanır, ama aslında o günün sabahında bazı deneyimli tüccarlar paniğin çoktan başladığını fark etmişti. 18 Ekim 1929, yani Siyah Salı'dan on bir gün önceki cumartesi, piyasalar bir miktar toparlanmıştı ve Joseph P. Kennedy, efsanevi borsacı ve geleceğin ABD başkanının babası, o gün bütün hisselerini satıp kenara çekilmişti. Kennedy daha sonra "Eğer ayakkabılarını parlattığınız bir çocuk sizlere borsa tavsiyesi veriyorsa, satış zamanı gelmiştir" demiştir. Bu sözün ne kadarına inanıp ne kadarını abarttığı tartışmalıdır, ama şunu biliyoruz ki, Kennedy gibi bir dâhinin çöküşten hemen önce kenara çekilmesi, panik havasının aslında birkaç gün öncesinden hazırlandığını göstermektedir. Aynı şekilde Walter Thornton adında bir araba satıcısı, çöküşün ertesi günü vitrinine bir tabelasmıştır: "Yeni ve ikinci el Ford arabalar, 100 dolar peşinatla, ödemeler durana kadar." Bu ilan, o dönemin fotoğrafları arasında günümüze ulaşmış en çarpıcı detaylardan biridir ve bir gecede nasıl servetlerin eridiğinin en somut göstergesi sayılabilir.
Bir diğer az bilinen ayrıntı, çöküşün bir günde bitmediğidir. Aslında piyasa 24 Ekim 1929, yani Siyah Perşembe adıyla anılan günde ilk büyük darbeyi almıştır; o gün yüz binlerce hisse satışa çıkarılmış, Black Thursday panik sırasında bile bazı büyük bankacıların ortak bir alım fonu kurarak piyasayı desteklemeye çalıştıkları görülmüştür. J. P. Morgan'ın torunu J. P. Morgan Jr. bankacıları bir araya toplayıp "bu iş birlikte düzeltilir" dediği anlatılır. Bu destek kısa süreli bir toparlanma sağlamıştır ama çöküşün gerçek yükü 29 Ekim Salı günü patlak vermiştir ve o gün yaklaşık on altı milyon hisse el değiştirmiştir. Çöküşün ardından gelen haftalarda milyonlarca insan işini kaybetmiş, bankalar iflas etmiş ve tarımsal ürünler fiyatını neredeyse sıfıra indirmiştir. Bununla birlikte, buhranın en acı tarafı insani kayıplardır: intihar oranlarında gözle görülür bir artış kaydedilmiş, bir döneme damgasını vuran sanatçılar ve girişimciler sokaklara düşmüş, aileler yıllarca süren yoksullukla boğuşmak zorunda kalmıştır. Bugün bile, 1929 sözcüğünü duyan bir insanın yüzünde beliren o ciddiyet, aslında dokuz yıl süren buhranın bıraktığı derin izlerin hâlâ canlı olduğunun en iyi göstergesidir.